آیا تربیت خانوادگی و وراثت در شکل گیری اخلاق انسان موثر است؟

 

پاسخ اجمالی
نخستين مدرسه هر انسانى دامان مادر و آغوش پدر اوست، و در آنجا نخستين درس هاى فضيلت يا رذيلت را مى آموزد. در روایات تعبيرات بسيار لطيفى در اين باره آمده از جمله: امام على(ع) فرمود: «اخلاق پاك و نيك، دليل وراثت هاى پسنديده انسان ـ از پدر و مادرـ است». و پیامبر(ص) فرمود: «هر نوزادى بر فطرت پاك توحيد ـ و اسلام ـ متولّد مى شود مگر اين كه پدر و مادر او را به آئين يهود و نصرانيّت وارد كنند». همچنین تربيت نيك فرزند بهترین میراث و انتخاب نام نیک از حقوق او دانسته شده است.


پاسخ تفصیلی
بى شک نخستین مدرسه هر انسانى دامان مادر و آغوش پدر اوست، و در همین جا است که نخستین درس هاى فضیلت یا رذیلت را مى آموزد. و اگر مفهوم تربیت را اعم از «تکوینى» و «تشریعى» در نظر بگیریم نخستین مدرسه، رحم مادر و صلب پدر است که آثار خود را به طور غیر مستقیم در وجود فرزند مى گذارد، و زمینه ها را براى فضیلت و رذیلت آماده مى سازد.
در احادیث اسلامى تعبیرات بسیار لطیف و دقیقى در این قسمت وارد شده که به بخشى از آن ذیلاً اشاره مى شود:


1- امام على(علیه السلام) فرمود: حُسْنُ الاخْلاقِ بُرْهانُ کَرَمِ الاعْراقِ؛
اخلاق پاک و نیک، دلیل وراثت هاى پسندیده انسان [از پدر و مادر] است.(1)
به همین دلیل در خانواده هاى پاک و با فضیلت غالباً فرزندانى با فضیلت پرورش مى یابند و بعکس افراد شرور غالباً در خانواده هاى شرور و آلوده اند.


2- در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم: عَلَیْکُمْ فى طَلَبِ الْحَوایِجِ بِشَرافِ النُّفُوسِ وَ ذَوِى الاْصوُلِ الطَیِّبَهِ فاِنَّها عِنْدَهُمْ اَقْضى وَهِىَ لَدَیْهِمْ اَزْکى؛
در طلب حوایج به سراغ مردم شریف النّفس که در خانواده هاى پاک و اصیل پرورش یافته اند بروید، چرا که نیازمندی‌‌ها نزد آنها بهتر انجام مى شود و پاکیزه‌تر صورت مى گیرد!.(2)


3- در عهد نامه مالک اشتردر توصیه اى که امام على(علیه السلام) به مالک درباره انتخاب افسران لایق براى ارتش اسلام مى کند، چنین مى خوانیم:
ثُمَّ الْصَقْ بِذَوى الْمُروُءاتِ وَالاحْسابِ وَ اَهْلِ الْبُیُوتاتِ الصالِحَهِ وَالسَّوابِقِ الْحَسَنَهِ ثُمَّ اَهْلَ النَّجَدَهِ وَ الشُّجاعَهِ وَالسَّخاءِ وَ السَّماحَهِ فَاِنَّهُمْ جِماعٌ مِنَ الْکَرَمِ وَ شُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ؛
سپس پیوند خود را با شخصیّت هاى اصیل و خانواده هاى صالح و خوش سابقه برقرار ساز و پس از آن با مردمان شجاع و سخاوتمند و بزرگوار، چرا که آنها کانون فضیلت و مرکز نیکى هستند.(3)


4- تـاثیر پدر و یا مادر آلـوده در شخـصیّت اخلاقى فرزندان تا آن اندازه است که در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) آمده است:
اَیـُّما اِمْراَه اَطاعَتْ زَوْجَها وَ هوَ شارِبُ الْخَمْرِ، کانَ لَها مِنَ الْخَطایا بِعَدَدِ نُجُوُمِ السَّماءِ، وَ کُلُّ مَوْلوُد یَلِدُ مِنْهُ فَهُوَ نَجسٌ؛
هر زنى اطاعت از همسرش کند در حالى که او شراب نوشیده [و با او همبستر شود] به عدد ستارگان آسمان مرتکب گناه شده است و فرزندى که از او متولّد مى شود آلوده خواهد بود!.(4)
در روایات متعدد دیگرى نیز از قبول خواستگارى مرد شراب خوار و بد اخلاق و آلوده نهى شده است.(5)


5- تاثیر تربیت پدر و مادر در فرزندان تا آن پایه است که در حدیث مشهور نبوى آمده است:
کُلُّ مَوْلُود یُولَدُ عَلَى الْفِطْرَهِ حتّى یَکُونَ اَبَواهُ هُمَا اللَّذانِ یُهَوِّدانِهِ وَ یُنَصِّرانِهِ؛
هر نوزادى بر فطرت پاک توحید[و اسلام] متولّد مى شود مگر این که پدر و مادر او را به آیین یهود و نصرانیّت وارد کنند.(6)
جایى که تربیت خانوادگى، ایمان و عقیده را دگرگون سازد چگونه ممکن است در اخلاق اثر نگذارد؟


6- همین امر سبب شده است که مسأله تربیت فرزندان به عنوان یکى از اساسى ترین حقوق آنها بر پدر و مادر شمرده شود؛ در حدیث نبوى(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم:
حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوالِدِ اَنْ یُحْسِنَ اِسْمَهُ وَ یُحسِنَ اَدَبَهُ؛
حقّ فرزند بر پدر این است که نام نیکى بر او بگذارد و او را به خوبى تربیت کند.(7)
روشن است نام‌ها آثار تلقینى بسیار موثّرى در روحیّه فرزندان دارد؛ نام شخصیّت‌هاى بزرگ و پیشگامان تقواو فضیلت، انسان را به آنها نزدیک مى کند، و نام سردمداران فجور و رذیلت، انسان را به سوى آنها مى کشاند؛ در اسلام حتّى از این مساله ظریف روانى غفلت نشده و فصل مبسوطى درباره نام‌هاى خوب و نام‌هاى بد در کتب حدیث آمده است.(8)


7- در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم:
ما نَحَلَ والِدٌ وَلَدَهُ اَفْضَلَ مِنْ اَدَب حَسَن؛
بهترین بخششى یا میراثى که پدر براى فرزندش مى گذارد، همان ادب و تربیت نیک است.(9)


8- امام سجّاد علىّ بن الحسین(علیه السلام) در همین زمینه تعبیر رسایى فرموده است مى فرماید:
وَاِنَّکَ مَسُوُولٌ عَمّا وَلِّیْتَهُ بِهِ مِنْ حُسْنِ الاْدَبِ وَ الدَّلالَهِ عَلى رَبّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الْمَعُونَه لَهُ عَلى طاعَتِهِ؛
تو در برابر آنچه ولایتش برعهده تو گذارده شده است [از خانواده و فرزندان] مسئول هستى نسبت به تربیت نیکوى آنها و هدایت به سوى پروردگار و اعانت او بر اطاعتش.(10)


9- امیرمومنان على(علیه السلام) در یکى از کلمات خود تعبیرى دارد که نشان مى دهد خُلق و خوى پدران میراثى است که به فرزندان مى رسد؛ مى فرماید:
خَیْرُ ما وَرَّثَ الاْباءُ اَلاَبْناءَ اَلاْدَبَ؛
بهترین چیزى که پدران براى فرزندان خود به ارث مى نهند ادب و تربیت صحیح و فضایل اخلاقى است.(11)


10- این بحث را با سخن دیگرى از امام على(علیه السلام) در نهج البلاغه پایان مى دهیم:
امام(علیه السلام) به هنگام شرح شخصیّت و بیان موقعیّت خود براى ناآگاهانى که او را با دیگران مقایسه مى کردند مى فرماید:
وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعى مِنْ رَسُولِ اللّهِ بِالْقِرابَهِ الْقَریبَهِ وَ الْمَنْزِلَهِ الْخَصیصَهِ وَضَعَنى فى حِجْرِهِ وَ اَنَا وَلیدٌ یَضُمُّنى اِلَى صَدْرِهِ ... یَرْفَعُ لى کُلَّ یَوْم عَلَماً مِنْ اَخْلاقِهِ وَ یَامُرُنى بِالاِقتِداءِ؛
شما قرابت و نزدیکى مرا با پیامبر(صلى الله علیه وآله) و منزلت خاصّم را نزد آن حضرت بخوبى مى دانید؛ کودک خردسالى بودم پیامبر مرا در دامان خود مى نشاند و به سینه اش مى چسباند... او هر روز براى من پرچمى از فضایل اخلاقى خود مى افراشت و مرا امر مى کرد که به او اقتدا کنم و این خلق و خوى من زاییده آن تربیت است.
جالب این که امام در لابه لاى همین سخن هنگامى که از خلق و خوى پیغمبر اکرم بحث مى کند، چنین مى فرماید:
وَ لَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ(صلى الله علیه وآله) مِنْ لَدُنْ اَن کانَ فَطیماً اَعْظَمَ مَلَک مِن ملایِکَتِهِ یَسْلُکُ بِهِ طَرِیقَ الْمکارِمِ وَ مَحاسِنَ اَخْلاقِ الْعالَمِ لَیْلَهُ وَ نَهارَهُ؛
از همان زمان که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از شیر باز گرفته شد، خداوند بزرگترین فرشته از فرشتگان خویش را مامور ساخت تا شب و روز وى را به راههاى مکارم اخلاقو صفات نیک جهان سوق دهد.(12)


بنابراین پیامبر(صلى الله علیه وآله) خود نیز از تربیت یافتگان فرشتگان بود.
درست است که اخلاق و صفات روحى انسان اعم از خوب و بد، از درون او بر مى خیزد و با اراده او شکل مى گیرد ولى انکار نمى توان کرد که زمینه هاى متعدّدى براى شکل گیرى اخلاق خوب و بد وجود دارد که یکى از آنها وراثت از پدر و مادر و همچنین تربیت خانوادگى است؛ و این مساله قطع نظر از تحلیل‌هاى علمى و منطقى، شواهد عینى و تجربى فراوان دارد که قابل انکار نیست.
به همین دلیل براى ساختن فرد یا جامعه آراسته به زیورهاى اخلاقى باید به مسأله وراثت خانوادگى و تربیت هایى که از نونهالان در دامن مادر و آغوش مادر مى بینند توجّه داشت و اهمّیّت این دوران در ساختار شخصیّت انسان‌ها را هرگز فراموش نکرد.(13)

 

____________________________________________________________________________________________________________________________________

پی نوشت ها:
(1). غرر الحكم و درر الكلم‏، تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، محقق/ مصحح: رجائى، سيد مهدى‏، دار الكتاب الإسلامي‏، قم‏، 1410 ق‏، چاپ دوم‏، ص 34، ح 52 .
(2). همان، ص 449، ح 13.
نهج البلاغة (صبحي صالح)، شريف الرضى، محمد بن حسين‏، محقق/ مصحح: فيض الإسلام‏، هجرت‏،قم‏، 1414 ق‏، چاپ اول، ص435، خطبه53 و من كتاب له ع كتبه للأشتر النخعي... .
(4). إرشاد القلوب إلى الصواب، ديلمي، ج ‏1، ص 175، الباب الحادي و الخمسون في أخبار عن النبي و الأئمة الأطهار... .
(5). وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، قم‏، 1409 ق‏، چاپ اول‏، ج 25، ص 309 تا 313، باب كراهة تزويج شارب الخمر و قبول شفاعته... .
(6). مجمع البيان فى تفسير القرآن، طبرسى، فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372 ش، چاپ سوم، ج 8، ص 474، ذيل آيه 30 سوره روم.
(7). كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، علي بن حسام الدين المتقي الهندي، مؤسسة الرسالة، بيروت 1989 م، ج 16، ص 544، فصل اول فی الاسماء والکنی، حديث 45192؛ وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، قم‏، 1409 ق‏، چاپ اول‏، ج ‏21، ص 482، باب جملة من حقوق الأولاد... .
(8). وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، قم‏، 1409 ق‏، چاپ اول‏، ج 21، ص388 تا 401، باب استحباب تسمية الولد باسم حسن و... .
(9). كنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال، علي بن حسام الدين المتقي الهندي، مؤسسة الرسالة، بيروت 1989 م، ج 16، ص 624، احادیث متفرقه، حديث 45411.
(10). بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏، چاپ دوم، 1403 ق‏، ج 71، ص 6، باب 1، جوامع الحقوق... .
(11). غرر الحكم و درر الكلم‏، تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، محقق / مصحح: رجائى، سيد مهدى‏، دار الكتاب الإسلامي‏، قم‏، 1410 ق‏، چاپ دوم‏، ص359، حدیث 88.
(12). نهج البلاغة(صبحي صالح)، شريف الرضى، محمد بن حسين‏، محقق / مصحح: فيض الإسلام‏، هجرت‏،قم‏، 1414 ق‏، چاپ اول، ص300، خطبه 192 (خطبه قاصعه).
(13). اخلاق در قرآن‏، آيت الله العظمى ناصر مكارم شيرازى، مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع)، قم، چاپ اول، 1377 ه. ش‏، ج 1، ص 171.